مقام هجرانی (Hejrani Maqam) یکی از مقامهای مجلسی تنبور در موسیقی گوران است که با لحنی عاشقانه و اندوهناک، احساس دوری، دلتنگی و رنج جدایی را بازتاب میدهد. شناخت این مقام برای آشنایی با ظرفیتهای عاطفی موسیقی تنبور و شیوههای بیان مفاهیم انسانی در سنت موسیقی مقامی اهمیت دارد. در این مطلب با پیشینه و ویژگیهای مقام هجرانی، اجرای شنیداری، نت موسیقی و جایگاه آن در فرهنگ تنبورنوازی آشنا میشویم.
معرفی مقام هجرانی
مقام هجرانی که در برخی منابع با نام «هیجرانی» نیز ثبت شده است، از مقامهای مجلسی تنبور در حوزه موسیقایی گوران به شمار میرود. واژه «هجرانی» از مفهوم هجر و جدایی گرفته شده و با فضای عاطفی این مقام تناسب دارد. به روایت استاد علیاکبر مرادی، هجرانی حالتی عاشقانه و تغزلی دارد و با نام «اللهویسی» نیز شناخته میشود.
در موسیقی مقامی تنبور، بسیاری از نغمهها افزون بر ساختار موسیقایی، حامل مفاهیم انسانی، فرهنگی و گاه عرفانی هستند. هجرانی از جمله مقامهایی است که میتوان در آن بازتاب احساس دوری، اشتیاق و رنج فراق را شنید. حیدر کاکی نیز در دستهبندی محتوایی مقامهای تنبور، هجرانی را در کنار مقامهای غریبی و پاوهموری قرار میدهد؛ مقامهایی که به دشواریها و رنجهای زندگی انسان اشاره دارند.
در برخی روایتها، شعر همراه این مقام به مولوی کُرد نسبت داده شده است. این پیوند با شعر، بر جنبه تغزلی هجرانی تأکید میکند؛ هرچند برای شناخت دقیق متن آوازی و تفاوت روایتها باید به اجراهای معتبر و منابع مکتوب مراجعه کرد.
نت مقام هجرانی
نت مقام هجرانی یکی از منابع آموزشی برای شناخت مسیر ملودی، جملهبندی و ویژگیهای اجرایی این مقام است. از آنجا که موسیقی تنبور اساساً بر سنت شفاهی و انتقال مستقیم از استاد به شاگرد استوار بوده، نتنویسی را باید ابزاری برای ثبت و آموزش دانست، نه جایگزینی کامل برای شنیدن و فراگیری شیوه اصیل اجرا.
در روایت بررسیشده از مقام هجرانی، کوک ساز از نوع پنجدستان یا تهرز است که با نتهای دو، دو و فا معرفی میشود. بخشهای ضربی این مقام با میزاننمای چهارچهارم ثبت شدهاند. در گستره صوتی آن نیز نتهای دو، ر، می، فا، سل، لا، لابمل، سی و سیبمل دیده میشوند و برخی درجات، بسته به جمله ملودیک، حالت متغیر دارند.
- دستهبندی: مقام مجلسی
- کوک: پنجدستان یا تهرز
- کوک با نام نتها: دو، دو، فا
- میزان بخشهای ضربی: ۴/۴
- گسترهٔ صوتی: دو، ر، می، فا، سل، لا و لابمل، سی و سیبمل
- نتهای متغیر: ر، فا، سل و سی
- حالت موسیقایی: عاشقانه و تغزلی
از منابع مهم برای مطالعه نت این مقام، کتاب تهرزهای باستانی تنبور به روایت علیاکبر مرادی و آوانگاری حیدر کاکی است. نکته قابل توجه آن است که به گفته کاکی، نتنگاری هجرانی در این مجموعه بر پایه روایت باکلام آن در مقامات یاری انجام شده؛ زیرا اجرای ضبطشده مرادی از این مقام، بداهه بوده است.
هنرجویان هنگام مطالعه نت هجرانی بهتر است علاوه بر توجه به کشش نتها و تغییرات ملودیک، به نحوه اتصال جملهها، تأکیدهای اجرایی و ظرافتهای مضرابی نیز گوش دهند.
مقام هجرانی در تنبورنوازی
یکی از ویژگیهای شاخص مقام هجرانی، پیوند ساختار ملودیک با بیان عاطفی است. در این مقام، حرکت نغمهها و شیوه جملهپردازی به ایجاد فضایی تأملبرانگیز کمک میکند؛ فضایی که با مفهوم دوری و اشتیاق در نام آن هماهنگ است.
هجرانی در شمار مقامهای مجلسی قرار میگیرد؛ دستهای از مقامهای تنبور که در کنار ارزش موسیقایی، بخشی از حافظه فرهنگی و سنت اجرایی نوازندگان مناطق کردنشین غرب ایران را حفظ کردهاند. برخلاف برخی مقامهای مجلسی که از بخشها و گوشههای متعدد تشکیل شدهاند، هجرانی در تحلیل حیدر کاکی از مقامهایی معرفی شده که چنین گوشهبندی گستردهای ندارند.
از منظر آموزشی، مطالعه این مقام فرصتی برای شناخت کوک تهرز، بررسی نتهای متغیر و درک تفاوت میان اجرای آزاد و بخشهای دارای ضرب مشخص فراهم میکند. همچنین مقایسه روایتهای مختلف هجرانی میتواند به هنرجویان نشان دهد که در موسیقی شفاهی، حفظ هویت یک مقام لزوماً به معنای یکسانبودن تمام جزئیات اجرا نیست.
مقام اللهویسی
اللهویسی نام دیگری برای مقام هجرانی تنبور است که در برخی روایتهای موسیقی مقامی منطقه گوران به کار میرود. به روایت استاد علیاکبر مرادی، هجرانی یا اللهویسی از مقامهای مجلسی تنبور به شمار میآید و دارای حالتی عاشقانه و تغزلی است. همچنین شعر همراه این مقام را به مولوی کُرد (معدوم) نسبت دادهاند.
نام دیگر این مقام، یعنی «اللهویسی»، نیز از جنبه پژوهشی اهمیت دارد. اگرچه در برخی منابع این دو عنوان برای یک مقام به کار رفتهاند، منشأ دقیق نام اللهویسی و نسبت آن با متن آوازی مقام به بررسی بیشتری نیاز دارد.
در منابع و ضبطهای موجود، اللهویسی معمولاً بهعنوان نام دیگر هجرانی معرفی شده است، نه مقامی مستقل. برای نمونه، در مجموعه اجراهای آمیرزا صیدعلی کفاشیان و مجید زارعی، عنوان «مقام هجرانی (اللهویسی)» ثبت شده است. بااینحال، یکسانبودن نام دو روایت لزوماً به معنای یکسانبودن تمام جزئیات ملودیک و اجرایی آنها نیست.
از نظر ریشهشناسی، معنای دقیق واژه اللهویسی و منشأ این نام هنوز بهطور مستند روشن نشده است. احتمال دارد نامگذاری آن با متن شعر، نام شخص یا یکی از اصطلاحات سنت آوازی منطقه ارتباط داشته باشد؛ اما این احتمالها نیازمند بررسی بیشتر هستند. مطالعه متن کردیِ آواز و مقایسه روایتهای مختلف میتواند به شناخت بهتر پیشینه این نام کمک کند.
سخن پایانی
مقام هجرانی از نغمههای تأثیرگذار موسیقی مجلسی تنبور است که با بیان عاشقانه و اندوهناک خود، تجربه انسانی دوری، دلتنگی و اشتیاق را به زبان موسیقی بازتاب میدهد. این مقام در سنت تنبورنوازی گوران جایگاهی ارزشمند دارد و شناخت آن میتواند درک هنرجویان و علاقهمندان را از تنوع عاطفی و ساختاری مقامهای تنبور گسترش دهد. آشنایی با کوک پنجدستان، جملهبندی ملودیک، ویژگیهای ضربی و روایتهای گوناگون هجرانی، مسیر مناسبی برای مطالعه دقیقتر آن فراهم میکند. بااینحال، نتنویسی بهتنهایی نمیتواند تمام ظرافتهای اجرایی این موسیقی شفاهی را منتقل کند و شنیدن اجرای استادان همچنان ضرورتی اساسی است. حفظ و معرفی مقام هجرانی، افزون بر ارزش آموزشی، گامی در مسیر پاسداشت میراث موسیقایی منطقه گوران و انتقال آن به نسلهای آینده خواهد بود.