تنبور عثمانی

تنبور عثمانی (Ottoman Tanbur) سازی زهی، زخمه‌ای و دسته‌بلند از خانواده تنبور است که با کاسه نیم‌کروی، پرده‌های متعدد و صدای طنین‌دار در موسیقی کلاسیک ترکیه شناخته می‌شود. شناخت این ساز برای بررسی تحولات تاریخی سازهای زهی، روابط موسیقایی ایران و آناتولی و چگونگی شکل‌گیری نظام اجرایی موسیقی مقامی عثمانی اهمیت دارد. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «تنبور عثمانی» مفهوم‌سازی و تعریف خواهد شد.

تنبور عثمانی چیست؟

تنبور عثمانی یا تانْبور ترکی (Turkish Tanbur) یکی از سازهای زهی زخمه‌ای و پرده‌دار موسیقی کلاسیک ترکیه است. این ساز در زبان ترکی معمولاً با نام Tanbur شناخته می‌شود و برای تمایز آن از دیگر گونه‌های تنبور، در مطالعات تاریخی و سازشناختی از عنوان Ottoman Tanbûr استفاده می‌کنند.

از نظر رده‌بندی سازشناختی، تنبور عثمانی در گروه لوت‌های دسته‌بلند قرار می‌گیرد. لوت در این کاربرد، اصطلاحی عمومی برای سازهای زهی دارای دسته و کاسه صوتی است و نباید آن را الزاماً معادل ساز لوت اروپایی یا عود عربی دانست. تنبور عثمانی در اجرای تک‌نوازی، بداهه‌نوازی مقامی و همراهی با مجموعه‌های موسیقی کلاسیک ترکیه کاربرد دارد.

ویژگی شاخص تنبور عثمانی، ترکیب دسته‌ای بسیار بلند با کاسه‌ای بزرگ و تقریباً نیم‌کروی است. بر روی دسته، پرده‌های متعددی بسته می‌شود که اجرای فواصل ظریف و متنوع موسیقی مقامی ترکیه را امکان‌پذیر می‌کند. این ساز عمدتاً با مضراب نواخته می‌شود و به دلیل ویژگی‌های آکوستیکی، صدایی شفاف، کشیده و طنین‌دار دارد.

تاریخچه تنبور عثمانی

تنبور از سازهای کهن و تأثیرگذار در تاریخ موسیقی آسیای غربی و مرکزی است که در فرهنگ‌های مختلف، اشکال و شیوه‌های اجرایی متنوعی پیدا کرده است. در این میان، تنبور عثمانی جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا برخلاف بسیاری از سازهای هم‌خانواده خود که بیشتر در موسیقی نواحی و سنت‌های آیینی حضور دارند، به یکی از سازهای شاخص موسیقی هنری و مقامی عثمانی تبدیل شده است.

تنبور عثمانی با دسته بسیار بلند، کاسه گرد و پرده‌بندی پیچیده خود، از نظر ظاهری و اجرایی با تنبور کردی، دوتار خراسان و دیگر سازهای خانواده تنبور تفاوت دارد. این تفاوت‌ها حاصل تحول تدریجی ساز در بستر فرهنگی و موسیقایی آناتولی و به‌ویژه استانبول است.

بررسی تاریخ این ساز نشان می‌دهد که تنبور عثمانی صرفاً شکل تغییر‌یافته یک ساز باستانی نیست، بلکه محصول تعامل سنت‌های موسیقایی، پیشرفت فنون سازسازی، تکامل نظام مقام‌ها و نوآوری نوازندگان در دوره‌های مختلف تاریخی به شمار می‌رود.

ریشه‌های تاریخی در خانواده تنبور

برای شناخت تاریخ تنبور عثمانی باید به پیشینه گسترده‌تر خانواده تنبور توجه کرد. سازهای زهی دسته‌بلند از روزگار باستان در میان‌رودان، فلات ایران، آناتولی و آسیای مرکزی شناخته شده‌اند. بااین‌حال، قدمت این خانواده از سازها به معنای آن نیست که تنبور عثمانی امروزی از همان دوران با ساختار کنونی وجود داشته است.

در منابع موسیقی دوران اسلامی، نام تنبور به انواع مختلفی از سازهای دسته‌بلند اطلاق می‌شد. ابونصر فارابی در سده چهارم هجری قمری، در کتاب «موسیقی کبیر»، به دو نوع تنبور خراسانی و تنبور بغدادی اشاره می‌کند. این تقسیم‌بندی نشان‌دهنده وجود سنت‌های متفاوت تنبورنوازی در جهان ایرانی و میان‌رودانی است. بااین‌حال، تنبور بغدادی یا خراسانی توصیف‌شده در آثار فارابی را نباید بدون بررسی تطبیقی، معادل مستقیم تنبور عثمانی امروزی دانست.

در واقع، تنبور عثمانی یکی از شاخه‌های متأخر خانواده بزرگ تنبور است که هویت مستقل آن در جریان تحولات موسیقی عثمانی شکل گرفت.

شکل‌گیری تنبور عثمانی در سده‌های هفدهم و هجدهم

یکی از مهم‌ترین دوره‌های تحول تنبور عثمانی به اواخر سده هفدهم و سده هجدهم میلادی مربوط می‌شود.

هانس دزیو (Hans de Zeeuw) در کتاب The Ottoman Tanbûr: The Long-Necked Lute of Ottoman Art Music توضیح می‌دهد که شکل‌گیری موسیقی هنری متمایز عثمانی در نیمه دوم قرن هفدهم با تغییراتی در سازهای مورد استفاده این سنت موسیقایی همراه بوده است.

در این دوره، استانبول به یکی از مراکز اصلی موسیقی هنری منطقه تبدیل شد. ارتباط میان موسیقی‌دانان، سازندگان ساز، محافل درباری و سنت‌های موسیقی شهری، زمینه را برای تحول سازهای مختلف فراهم کرد.

در منابع تاریخی این دوره، از جمله نوشته‌های اولیا چلبی، علی اُفقی و دیمیتری کانتمیر، اطلاعاتی درباره سازها و سنت‌های موسیقایی عثمانی وجود دارد که برای بازسازی تاریخ تنبور اهمیت دارند.

شواهد موجود نشان می‌دهند که تنبور عثمانی در این دوره به‌تدریج ویژگی‌های متمایز خود را به دست آورد و در قرن هجدهم به یکی از سازهای برجسته موسیقی هنری عثمانی تبدیل شد.

بنابراین، اگرچه ریشه‌های خانواده تنبور بسیار کهن‌تر است، شکل شناخته‌شده تنبور عثمانی را باید نتیجه تحولات چند قرن اخیر دانست.

ساختمان و ویژگی‌های ظاهری تنبور عثمانی

تنبور عثمانی از نظر ساختمان تفاوت‌های قابل توجهی با تنبور کردی و سایر سازهای هم‌خانواده خود دارد.

کاسه صوتی

کاسه تنبور عثمانی معمولاً بزرگ، گرد و تقریباً نیم‌کروی است. این کاسه از قطعات باریک چوب ساخته می‌شود که با دقت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

شکل هندسی کاسه از ویژگی‌های متمایزکننده این ساز است. درحالی‌که کاسه بسیاری از انواع تنبور و دوتار حالتی گلابی‌شکل یا کشیده دارد، کاسه تنبور عثمانی به نیم‌کره نزدیک‌تر است.

این ساختار در کنار جنس چوب، ضخامت صفحه و شیوه ساخت، بر طنین و پاسخ صوتی ساز تأثیر می‌گذارد.

دسته و پرده‌بندی

دسته تنبور عثمانی بسیار بلند و باریک است و معمولاً طول آن در مقایسه با ابعاد کاسه چشمگیر به نظر می‌رسد.

بر روی این دسته تعداد زیادی پرده بسته می‌شود. برخلاف سازهایی که پرده‌های ثابت فلزی دارند، پرده‌های تنبور عثمانی معمولاً از نخ یا الیاف مناسب ساخته می‌شوند و قابلیت جابه‌جایی و تنظیم دارند.

تعداد زیاد پرده‌ها به نوازنده اجازه می‌دهد فواصل ظریف مورد استفاده در موسیقی مقامی ترکیه را اجرا کند.

اهمیت این ویژگی به اندازه‌ای است که برخی پژوهشگران، تنبور را از سازهای مهم برای نمایش عملی فواصل و ساختار مقام‌های موسیقی کلاسیک ترکیه می‌دانند.

سیم‌ها و شیوه کوک

تنبور عثمانی در نمونه‌های رایج امروزی معمولاً دارای هفت یا هشت سیم است، هرچند تعداد سیم‌ها در دوره‌های تاریخی و نمونه‌های مختلف یکسان نبوده است.

سیم‌ها می‌توانند در گروه‌هایی با کارکردهای متفاوت تنظیم شوند. برخی از آن‌ها در اجرای ملودی نقش اصلی دارند و برخی دیگر به تقویت طنین، ایجاد صدای همراه و غنای صوتی کمک می‌کنند.

کوک این ساز نیز با توجه به سنت اجرایی، محدوده صوتی مورد نیاز و انتخاب نوازنده می‌تواند متفاوت باشد.

به همین دلیل، نباید برای تمام نمونه‌های تاریخی و معاصر تنبور عثمانی یک الگوی ثابت کوک در نظر گرفت.

شیوه نوازندگی تنبور عثمانی

تنبور عثمانی عمدتاً با مضرابی نسبتاً بلند و سخت نواخته می‌شود. در این شیوه، نوازنده با کنترل حرکت مضراب و انگشت‌گذاری بر پرده‌های متعدد، جمله‌های موسیقایی را اجرا می‌کند.

یکی از ویژگی‌های مهم نوازندگی این ساز، استفاده از طنین طبیعی سیم‌هاست. نوازنده می‌تواند با یک ضربه مضراب، صدایی ایجاد کند که برای مدتی ادامه یابد و در همین فاصله با تغییر انگشت‌گذاری، حرکت ملودی را شکل دهد.

البته شیوه‌های نوازندگی تنبور عثمانی در طول تاریخ ثابت نبوده‌اند و استادان مختلف، روش‌های متفاوتی در مضراب‌زنی، جمله‌پردازی و تولید صدا ارائه کرده‌اند.

در موسیقی ترکیه، اجرای بداهه مقامی یا «تقسیم» (Taksim) از مهم‌ترین زمینه‌های نمایش توانایی نوازنده تنبور به شمار می‌رود.

در تقسیم، نوازنده بدون وابستگی کامل به یک قطعه ازپیش‌ساخته، ویژگی‌های ملودیک مقام را معرفی و گسترش می‌دهد و با حرکت میان نغمه‌ها، فواصل و جمله‌های موسیقایی، ساختاری منسجم پدید می‌آورد.

این ویژگی باعث شده تنبور عثمانی علاوه بر نقش همراهی‌کننده، جایگاهی مهم در تک‌نوازی موسیقی کلاسیک ترکیه داشته باشد.

جایگاه تنبور عثمانی در موسیقی مقامی

موسیقی کلاسیک عثمانی بر نظامی از مقام‌ها استوار است که هر یک دارای ویژگی‌های ملودیک، فواصل، مسیر حرکت و الگوهای اجرایی مشخصی هستند.

مقام در این سنت، تنها مجموعه‌ای از نت‌ها یا یک گام موسیقایی نیست؛ بلکه شیوه‌ای برای سازمان‌دهی و گسترش ملودی به شمار می‌رود.

تنبور عثمانی به دلیل گستردگی پرده‌بندی و امکانات اجرایی خود، ظرفیت مناسبی برای بیان ظرافت‌های این نظام موسیقایی دارد.

وجود پرده‌های متعدد امکان اجرای فواصل و درجاتی را فراهم می‌کند که در نظام‌های متداول دوازده‌نیم‌پرده‌ای موسیقی غربی به همان شکل نمایش داده نمی‌شوند.

البته این موضوع به معنای آن نیست که تمامی مقام‌های عثمانی صرفاً با یک تقسیم‌بندی ریاضی ثابت تعریف می‌شوند؛ شیوه اجرا، سنت آموزشی و ظرافت‌های عملی نوازندگی نیز در شکل‌گیری فواصل نقش دارند.

از این منظر، تنبور عثمانی را می‌توان یکی از ابزارهای مهم برای مطالعه رابطه میان ساختار فیزیکی ساز و نظام نظری موسیقی مقامی دانست.

استادان برجسته تنبور عثمانی

تنبوری اسحاق افندی

تنبوری اسحاق افندی (Tanburi İsak) از موسیقی‌دانان برجسته قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم عثمانی بود.

نام او با سنت کلاسیک تنبورنوازی پیوند خورده و در تاریخ موسیقی عثمانی از چهره‌های اثرگذار در انتقال و تثبیت شیوه‌های اجرایی این ساز به شمار می‌رود.

تنبوری جمیل بیگ

تنبوری جمیل بیگ (Tanburi Cemil Bey)، متولد ۱۸۷۳ و درگذشته ۱۹۱۶ میلادی، از مشهورترین نوازندگان تاریخ موسیقی کلاسیک ترکیه است.

اهمیت او تنها به مهارت در نوازندگی محدود نمی‌شود؛ بلکه نوآوری‌هایش در جمله‌پردازی، تکنیک‌های اجرایی و بداهه‌نوازی، بر شیوه نوازندگی نسل‌های بعد تأثیر گذاشت.

جمیل بیگ همچنین با استفاده از آرشه برای نواختن تنبور، در شناخته‌شدن گونه آرشه‌ای این ساز که امروزه با نام «یایلی تنبور» (Yaylı Tanbur) شناخته می‌شود، نقش مهمی داشت.

بااین‌حال، درباره پیشینه تاریخی کاربرد آرشه در سازهای تنبورمانند اختلاف‌نظرهایی وجود دارد و نباید بدون بررسی منابع، اختراع تمام انواع تنبور آرشه‌ای را به او نسبت داد.

آثار ضبط‌شده جمیل بیگ از منابع ارزشمند شناخت شیوه‌های اجرایی موسیقی ترکیه در آغاز قرن بیستم محسوب می‌شوند.

نجدت یاشار

نجدت یاشار (Necdet Yaşar)، متولد ۱۹۳۰ و درگذشته ۲۰۱۷ میلادی، از نوازندگان برجسته تنبور در دوران معاصر بود.

او در گسترش و انتقال سنت تک‌نوازی تنبور، به‌ویژه در زمینه بداهه‌پردازی مقامی، نقش مهمی ایفا کرد.

مورات آیدمیر

مورات آیدمیر (Murat Aydemir) از نوازندگان و پژوهشگران معاصر موسیقی کلاسیک ترکیه است.

فعالیت‌های او در اجرا، آموزش و معرفی مقام‌های موسیقی ترکیه، نمونه‌ای از استمرار سنت تنبورنوازی عثمانی در دوران معاصر به شمار می‌رود.

تفاوت تنبور عثمانی و تنبور کردی

تنبور عثمانی و تنبور کردی هر دو به خانواده سازهای زهی دسته‌بلند تعلق دارند، اما از نظر ساختار، روش نوازندگی و جایگاه فرهنگی تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد.

تنبور کردی که به‌ویژه در مناطق کردنشین ایران و عراق رواج دارد، پیوند عمیقی با موسیقی مقامی زاگرس و سنت‌های آیینی یارسان دارد. در مقابل، تنبور عثمانی عمدتاً در بستر موسیقی هنری و کلاسیک ترکیه تحول یافته است.

از نظر ساختمان نیز تنبور کردی معمولاً دارای کاسه‌ای گلابی‌شکل و سه سیم است، درحالی‌که تنبور عثمانی کاسه‌ای نیم‌کروی و معمولاً هفت یا هشت سیم دارد.

همچنین در تنبورنوازی کردی، انگشتان دست برای زخمه‌زدن به سیم‌ها به کار می‌روند و تکنیک‌هایی مانند شُر از ویژگی‌های مهم اجرایی آن هستند. در تنبور عثمانی، استفاده از مضراب مستقل رواج دارد.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که دو ساز، باوجود خویشاوندی سازشناختی، مسیرهای تحول فرهنگی و موسیقایی متفاوتی را طی کرده‌اند.

نکته مهم آن است که خویشاوندی تنبور کردی و عثمانی، به‌تنهایی تقدم تاریخی یکی بر دیگری یا منشأ مستقیم یکی از دیگری را اثبات نمی‌کند.

مقایسه با سایر سازهای خانواده تنبور

خانواده تاریخی تنبور مجموعه گسترده‌ای از سازهای زهی دسته‌بلند را دربرمی‌گیرد که در ایران، آناتولی، آسیای مرکزی و مناطق پیرامونی رواج دارند.

دوتار خراسان، دوتار ترکمنی، دمبوره افغانستان، دومبرای قزاقستان و باغلامای آناتولی از جمله سازهایی هستند که می‌توان آن‌ها را از نظر ساختمان و پیشینه در ارتباط با این خانواده بررسی کرد.

دمبوره افغانستان معمولاً دارای دو سیم است و در سنت‌های موسیقی محلی، به‌ویژه در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان، کاربرد دارد. این ساز با وجود برخی شباهت‌های ساختاری با تنبور، از نظر شیوه ساخت، کوک و نوازندگی هویت مستقلی دارد.

باغلاما نیز یکی از سازهای مهم موسیقی مردمی آناتولی است که با سنت‌های عاشیقی و علوی ارتباط دارد. هرچند باغلاما و تنبور عثمانی هر دو از سازهای دسته‌بلند شناخته می‌شوند، باغلاما عمدتاً در سنت موسیقی مردمی و تنبور عثمانی در موسیقی هنری کلاسیک پرورش یافته است.

قپوز نیز نام تاریخی مجموعه‌ای از سازهای زهی در میان اقوام ترک‌زبان بوده است. نسبت تاریخی قپوز با باغلاما و تنبور عثمانی موضوعی پیچیده است و نمی‌توان بدون شواهد کافی، یکی را مستقیماً منشأ دیگری دانست.

در مجموع، بهتر است این سازها را اعضای شاخه‌های متفاوت یک سنت گسترده سازشناختی بدانیم؛ سنتی که در طول قرن‌ها تحت تأثیر مهاجرت، ارتباطات فرهنگی و نیازهای موسیقایی جوامع مختلف تغییر کرده است.

تنبور عثمانی و تحولات موسیقی ترکیه در دوران معاصر

با فروپاشی امپراتوری عثمانی و تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳، سیاست‌ها و نهادهای موسیقایی این کشور دستخوش تغییر شدند.

در جریان این تحولات، جایگاه موسیقی کلاسیک عثمانی در آموزش رسمی، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی تغییر کرد و بحث درباره نسبت موسیقی سنتی و موسیقی غربی اهمیت یافت.

بااین‌حال، سنت تنبورنوازی از میان نرفت و از طریق فعالیت نوازندگان، استادان و مراکز آموزشی تداوم پیدا کرد.

ضبط‌های صوتی، آموزش دانشگاهی، انتشار پژوهش‌های سازشناختی و فعالیت گروه‌های موسیقی کلاسیک ترکیه در حفظ و گسترش این سنت نقش داشته‌اند.

امروزه تنبور عثمانی همچنان یکی از سازهای شناخته‌شده موسیقی کلاسیک ترکیه است و علاوه بر اجراهای سنتی، در پروژه‌های پژوهشی و تجربه‌های موسیقایی معاصر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اهمیت تنبور عثمانی در مطالعات تطبیقی موسیقی

بررسی تنبور عثمانی از منظر موسیقی‌شناسی تطبیقی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این ساز در نقطه تلاقی چند موضوع مهم قرار می‌گیرد: تاریخ سازهای زهی، تحول نظام‌های مقامی، ارتباط فرهنگی ایران و آناتولی و نقش سازسازی در توسعه امکانات اجرایی موسیقی.

مطالعه تطبیقی تنبور عثمانی با تنبور کردی، دوتار خراسان و دیگر سازهای هم‌خانواده می‌تواند شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری آن‌ها را روشن کند. بااین‌حال، در چنین مطالعاتی باید میان شباهت ظاهری، اشتراک نام، خویشاوندی سازشناختی و رابطه تاریخی مستقیم تمایز قائل شد.

برای مثال، شباهت نام تنبور عثمانی و تنبور کردی نمی‌تواند به‌تنهایی نشان دهد که یکی از دیگری منشأ گرفته است. اثبات چنین رابطه‌ای نیازمند بررسی اسناد تاریخی، تصاویر سازها، توصیف‌های مکتوب، شواهد مربوط به سازسازی و تحولات شیوه نوازندگی است.

از سوی دیگر، بررسی پرده‌بندی تنبور عثمانی و مقایسه آن با پرده‌بندی تنبورهای ایرانی می‌تواند به شناخت تفاوت‌های نظام‌های مقامی و برداشت‌های عملی از فواصل موسیقایی کمک کند. به همین دلیل، تنبور عثمانی علاوه بر اهمیت هنری، موضوعی ارزشمند برای پژوهش در تاریخ و سازشناسی موسیقی منطقه محسوب می‌شود.

پایان سخن

تنبور عثمانی یکی از شاخه‌های شاخص خانواده تاریخی تنبور است که در بستر تحولات فرهنگی و موسیقایی امپراتوری عثمانی، به‌ویژه از سده هفدهم میلادی به بعد، هویت مستقلی پیدا کرد. ویژگی‌هایی مانند کاسه نیم‌کروی، دسته بلند، پرده‌بندی گسترده و شیوه مضراب‌نوازی، این ساز را از دیگر اعضای خانواده تنبور متمایز کرده‌اند. جایگاه تنبور عثمانی در موسیقی کلاسیک ترکیه، ارتباط مستقیمی با تکامل نظام مقام‌ها، سنت بداهه‌نوازی و فعالیت استادانی مانند تنبوری جمیل بیگ دارد. اگرچه این ساز با تنبور کردی، دوتار، دمبوره و باغلاما خویشاوندی سازشناختی دارد، نمی‌توان بدون شواهد تاریخی، رابطه‌ای خطی و مستقیم میان آن‌ها ترسیم کرد. شناخت تنبور عثمانی، علاوه بر آشکارکردن بخشی از تاریخ موسیقی آناتولی، زمینه مناسبی برای مطالعه تطبیقی سازهای زهی و بررسی پیوندهای موسیقایی میان ایران، میان‌رودان و جهان عثمانی فراهم می‌سازد.

فهرست منابع

دزیو، هانس. (۱۴۰۴). تنبور عثمانی. ترجمه سمیه عموی، ویراستاری یوسف علایی ملاباشی. انتشارات رها بانو. معرفی کتاب در طاقچه.

De Zeeuw, Hans. (2022). The Ottoman Tanbûr: The Long-Necked Lute of Ottoman Art Music. Archaeopress Publishing.

De Zeeuw, Hans. (2019). Tanbûr: Long-Necked Lutes along the Silk Road and Beyond. Archaeopress Publishing.

Özdemir, Göknil Bişak. (2018). Türk Makam Müziğinde Tanbur Çalgısının Yeri ve Önemi.

Türk Mûsıkîsinde Tanburun Karşılaştırmalı Form ve Perde Düzenleri. (2020).

۶. Republic of Türkiye, Ministry of Culture and Tourism. Tambur.