ترانه «آخ لیل و داخ لیل» از نغمه‌های قدیمی و عاشقانه موسیقی فولکلور کردی است که با اجرای کیهان کلهر شهرت بیشتری یافته است. این قطعه با ملودی دلنشین و کلامی سرشار از دلدادگی، حسرت و خاطرات جوانی، از آثار شناخته‌شده موسیقی کردی به شمار می‌رود. در این مطلب، ضمن معرفی آهنگ و بررسی ریشه‌های آن، نت «آخ لیل و داخ لیل» برای ساز تنبور در دستگاه ماهور وارائه می‌شود.
آهنگ آخ لیل و داخ لیل
آهنگ «آخ لیل و داخ لیل» از ترانه‌های محلی کردی است که اجرای آن با آواز و کمانچه کیهان کلهر شناخته می‌شود. این اثر ساخته شخص کلهر نیست، بلکه ملودی آن از گنجینه موسیقی فولکلور کردی برگرفته شده و در اجراهای گوناگون بازآفرینی شده است.
شعر این ترانه داستان دلداده‌ای را روایت می‌کند که از روزگار کودکی و جوانی خود یاد می‌کند و از تأثیر عمیق عشق بر زندگی سخن می‌گوید. در این روایت، زیبایی معشوق با حسرت گذر عمر و خاطرات گذشته درهم می‌آمیزد. تکرار نام «لیل» یا «لیلی» در ترجیع‌بند آهنگ نیز به آن حالتی صمیمی، سوزناک و عاشقانه بخشیده است.
ریشه و پیشینه آهنگ آخ لیل و داخ لیل
«آخ لیل و داخ لیل» ریشه در موسیقی محلی کردستان، به‌ویژه سنت موسیقایی کرمانشاه و نواحی کردنشین غرب ایران دارد. متن شناخته‌شده این ترانه در اجرای کلهر با گویش کردی جنوبی، نزدیک به کردی کرمانشاهی و کلهری، خوانده می‌شود. بااین‌حال، روایت‌های دیگری با همین عنوان و ترجیع‌بند در موسیقی کردی وجود دارد.
پیشینه این ترانه به سال‌ها پیش از اجرای کیهان کلهر بازمی‌گردد. علی البرزی، از خوانندگان قدیمی موسیقی کردی کرمانشاه، از جمله هنرمندانی است که این قطعه را اجرا کرد. مظهر خالقی نیز روایت دیگری از آن را در کارنامه هنری خود دارد. همچنین علی‌اکبر مرادی قطعه‌ای با همین عنوان را در آلبوم «مانگه‌شه‌و» اجرا نمود.
از آنجا که این ملودی در سنت موسیقی شفاهی انتقال یافته، تعیین آهنگساز نخستین و تاریخ دقیق پیدایش آن امکان‌پذیر نیست. با وجود تفاوت در برخی روایت‌ها، مضمون عاشقانه و ترجیع‌بند شناخته‌شده آهنگ از ویژگی‌های مشترک آن‌هاست.
نت آهنگ آخ لیل و داخ لیل برای تنبور
نت آهنگ «آخ لیل و داخ لیل» برای ساز تنبور در دستگاه ماهور و میزان هفت‌هشتم (۷/۸) تنظیم شده است. این نت‌نویسی با الهام از اجرای کیهان کلهر و با در نظر گرفتن ویژگی‌های اجرایی ساز تنبور تهیه شده است.
دانلود نت تنبور
میزان هفت‌هشتم از وزن‌های لَنگ موسیقی است که در آن هفت واحد چنگ در هر میزان قرار می‌گیرد. اجرای صحیح این وزن نیازمند توجه به گروه‌بندی ضرب‌ها و حفظ پیوستگی جمله‌های ملودیک است.
هنرجویان بهتر است ابتدا قطعه را با سرعت پایین تمرین کنند و پس از تسلط بر وزن و انگشت‌گذاری، سرعت اجرا را به‌تدریج افزایش دهند. توجه به تأکیدهای ریتمیک، هماهنگی مضراب‌ها و حالت آوازی ملودی، نقش مهمی در اجرای صحیح این ترانه دارد.
متن ترانه آخ لیل و داخ لیل و معنی فارسی
شعر «آخ لیل و داخ لیل» به زبان کردی است و با بیانی ساده و عاطفی، دلدادگی و گذر جوانی را روایت می‌کند. یکی از عبارت‌های شناخته‌شده آن چنین است:
اوسال مه نال بیم، ولا مه نالی به ختم (پیشتر کودک بودم، کودکی ناآرام)
و نومه نالی گیان، خام نه کریام که رد (با کودکان دیگر، شیطنت می‌کردم)
جوان بیم له عشق، جوان تو پیرم که ردی (جوان بودم، عشق تو مرا پیر کرد)
و زنجیره ی زلف، گیان اسیرم که ردی (با زنجیر زلفت مرا اسیر کردی)
آخ لیل و داخ لیل، اره لیلی باوانم (آخ لیلی، لیلی همه کس و کارم!)
لیلی خوش هاتی، گیان روشنای چاوانم (لیلی خوش آمدی، چشمم را روشن کردی)
لیلی خوش هاتی، گیان قه ضات و گیانه م (لیلی خوش آمدی، دردت به جانم)
تریسکه ی اگه ر، ولا سیه مالی نو (شعله‌های آتش در چادرهای عشایر)
خوش خوش به سوزی گیان، و داوان که م (عاشق چه زیبا می‌سوزد در دامنه کوه)
فدای بالات به م، روژی چه ن جاراه (فدای قد و بالایت شوم روزی چند بار)
صبح و نیمه رو، عصر و ایواره (صبح و ظهر و عصر و غروب)
در آغاز شعر، عاشق از کودکی پرجنب‌وجوش خود یاد می‌کند و سپس به جوانی و عشقی اشاره دارد که او را پیش از موعد پیر کرده است. او زلف معشوق را به زنجیری تشبیه می‌کند که جانش را اسیر کرده است.
سخن پایانی
ترانه «آخ لیل و داخ لیل» از آثار ماندگار موسیقی فولکلور کردی است که با اجراهای هنرمندانی چون مظهر خالقی، علی‌اکبر مرادی و کیهان کلهر در میان دوستداران موسیقی ایرانی شناخته شده است. ملودی روان، وزن جذاب و مضمون عاشقانه این اثر، آن را برای تنظیم و اجرای تنبور مناسب ساخته است. هنرجویان می‌توانند با استفاده از نت ارائه‌شده در دستگاه ماهور و میزان هفت‌هشتم، ضمن تمرین وزن‌های لنگ، با یکی از نغمه‌های زیبای موسیقی کردی آشنا شوند.
نگارنده: تنبور نواز | 
