تنبور در منظومه کهن «درخت آسوریک» در کنار سازهایی مانند چنگ و بربط نام برده شده و یکی از شواهد ارزشمند حضور این ساز در ادبیات ایران باستان است. این اشاره در میان مناظرهای شگفتانگیز میان یک بز و درخت خرما، تصویری از جایگاه موسیقی در زندگی مردمان روزگار کهن به دست میدهد. در این مقاله، داستان درخت آسوریک، چگونگی اشاره به ساز تنبور و اهمیت تاریخی این اثر در شناخت پیشینه سازهای ایرانی بررسی میشود.
درخت آسوریک چیست؟
درخت آسوریک (Draxt ī Āsūrīg) یکی از آثار بازمانده از ادبیات کهن ایران است که داستان مناظره میان یک بز و درخت خرما را روایت میکند. این منظومه به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی سروده شده، اما نسخههای بازمانده آن به خط پهلوی کتابی نوشته شدهاند. تاریخ دقیق سرایش اثر مشخص نیست و متن آن در گذر زمان از زبان فارسی میانه نیز تأثیر پذیرفته است.
واژه «آسوریک» به سرزمین آسور و ناحیه میانرودان اشاره دارد. درخت خرما نیز از گیاهان شناختهشده این سرزمین بوده و نقش مهمی در زندگی اقتصادی و کشاورزی مردمان آن داشته است.
به نوشته احمد تفضلی در دانشنامه ایرانیکا، این منظومه حدود ۱۲۰ سطر شعری دارد و از نمونههای برجسته ادبیات مناظرهای ایران باستان به شمار میرود. ساختار داستان به گونهای است که دو شخصیت برای اثبات برتری خود به گفتوگو میپردازند و هر یک سودمندیهایش را برمیشمارد.
درخت آسوریک افزون بر ارزش ادبی، سندی درباره زندگی اجتماعی، خوراک، پوشاک، ابزارها و هنرهای روزگار کهن است. در میان نام اشیا و فرآوردههای گوناگون این منظومه، نام چند ساز موسیقی نیز دیده میشود که یکی از آنها تنبور است.
داستان بز و درخت خرما
داستان با توصیف درختی بلند آغاز میشود؛ درختی که میوههایی شیرین دارد و برگهایش به نی شباهت دارند. این درخت همان نخل خرماست که در برابر بزی قرار میگیرد و از برتریهای خود سخن میگوید.
درخت خرما ادعا میکند که از بز سودمندتر است؛ زیرا میوهاش خوراک انسانهاست و از برگها، الیاف و چوبش وسایل گوناگونی میسازند. نخل با افتخار از فرآوردههای خود یاد میکند و میکوشد ثابت کند که آدمیان بیش از هر چیز به او نیازمندند.
اما بز در برابر این ادعا خاموش نمیماند. او با لحنی سرشار از غرور و گاه تمسخر، سودمندیهای خود را برمیشمارد. از شیر او خوراکهای گوناگون تهیه میشود، پوستش برای ساخت مشک و وسایل چرمی به کار میرود و پشم و دیگر فرآوردههای بدنش در زندگی روزمره انسانها کاربرد دارند.
بز در ادامه به ابزارهای جنگی، وسایل زندگی و حتی سازهای موسیقی اشاره میکند. استدلال او این است که انسانها نهتنها برای خوراک و پوشاک، بلکه برای ساخت ابزارهای هنری نیز از فرآوردههای حیوانی استفاده میکنند.
در پایان مناظره، بز پیروز میدان شناخته میشود. بااینحال، ارزش داستان تنها در پیروزی یکی از دو شخصیت نیست؛ بلکه در توصیف زندگی مردمانی است که کشاورزی، دامداری و ساخت ابزارهای گوناگون بخش مهمی از فرهنگ آنان را تشکیل میداده است.
تنبور در منظومه درخت آسوریک
مهمترین بخش این منظومه برای شناخت تاریخ تنبور، بندی است که در آن بز از سازهای موسیقی نام میبرد.
احمد تفضلی در مدخل «درخت آسوریک» دانشنامه ایرانیکا، این بخش را بند ۴۸ معرفی کرده است. در این بند نام پنج ساز دیده میشود: چنگ، وین، کنار، بربط و تنبور.
مهرداد فلاحزاده نیز در رساله دکتری خود با عنوان Persian Writing on Music که در سال ۲۰۰۵ در دانشگاه اوپسالا منتشر شده، به همین بخش اشاره کرده است. او با استناد به تصحیح ماهیار نوابی، سطرهای ۱۰۱ و ۱۰۲ منظومه را چنین نقل میکند:
Čang ud win ud kannār ud barbat ud tambūr
Hamāg zanēnd / pad man sarāyēnd
برگردان آزاد این عبارت چنین است:
«چنگ و وین و کنار و بربط و تنبور؛ همگی نواخته میشوند و بر من میسرایند.»
منظور بز آن است که در ساخت سازهای موسیقی نیز از فرآوردههای او بهره میگیرند. این عبارت را میتوان یکی از اشارههای روشن ادبیات ایرانی به نام تنبور دانست.
اهمیت این بخش در آن است که تنبور بهصورت مستقل و در کنار چند ساز شناختهشده دیگر آمده است. بنابراین نویسنده منظومه از نام تنبور برای اشاره به نوعی ساز موسیقی استفاده کرده و آن را در مجموعه سازهای روزگار خود قرار داده است.
تفاوت شمارهگذاری این بخش در منابع نیز به شیوه تنظیم و تقسیمبندی متن مربوط میشود؛ آنچه در تقسیمبندی دانشنامه ایرانیکا بند ۴۸ است، در نقل منظوم مورد استفاده فلاحزاده سطرهای ۱۰۱ و ۱۰۲ را در بر میگیرد.
چرا بز از سازهای موسیقی سخن میگوید؟
اشاره به تنبور و دیگر سازها در درخت آسوریک تصادفی نیست. در روزگاران گذشته، بسیاری از سازهای زهی با استفاده از مواد طبیعی ساخته میشدند. چوب برای ساخت بدنه و دسته، و فرآوردههای حیوانی مانند روده و پوست برای تهیه برخی اجزای ساز کاربرد داشتند.
پیش از رواج سیمهای فلزی و مواد مصنوعی امروزی، استفاده از زههای ساختهشده از روده حیوانات در سازهای مختلف معمول بود. به همین دلیل، بز میتوانست در مناظره خود ادعا کند که موسیقی نیز از فرآوردههای او بهره میبرد.
این بخش از داستان نشان میدهد که سازهای موسیقی در کنار ابزارهای زندگی و دیگر مصنوعات شناختهشده قرار میگرفتند. نویسنده برای اثبات سودمندی بز، از نام سازهایی استفاده کرده است که برای مخاطبان آن روزگار قابلشناسایی بودهاند.
از این منظر، درخت آسوریک تنها اثری ادبی نیست؛ بلکه نوعی بازتاب فرهنگ مادی جامعه نیز به شمار میرود. منظومه از راه نام بردن ابزارها و سازها، اطلاعاتی درباره فناوری ساخت اشیا و کاربرد مواد طبیعی در زندگی گذشته به دست میدهد.
آیا تنبور درخت آسوریک همان تنبور امروزی است؟
وجود نام تنبور در این متن تاریخی، پرسش مهمی را مطرح میکند: آیا سازی که در درخت آسوریک از آن یاد شده، همان تنبوری است که امروز در مناطق غربی ایران، بهویژه کرمانشاه و منطقه گوران، نواخته میشود؟
پاسخ به این پرسش نیازمند احتیاط تاریخی است.
تنبور امروزی سازی زهی و زخمهای با دسته بلند و کاسهای چوبی است که معمولاً سه سیم دارد. این ساز در طول تاریخ دگرگونیهایی را در ساختمان، تعداد سیمها، پردهبندی و شیوه نوازندگی تجربه کرده است.
در متن درخت آسوریک، نام تنبور آمده، اما درباره شکل کاسه، تعداد سیمها، اندازه دسته یا شیوه اجرای آن توضیحی وجود ندارد. ازاینرو، نمیتوان تنها بر اساس این اشاره ادعا کرد که تنبور توصیفشده دقیقاً همان ساختمان ساز امروزی را داشته است.
بااینحال، همراهی واژه تنبور با نام سازهای زهی دیگر اهمیت دارد. احمد تفضلی نیز در دانشنامه ایرانیکا، تنبور این منظومه را در شمار سازهای زهی معرفی کرده است.
در نتیجه، این منظومه شاهدی معتبر برای پیشینه نام تنبور در ادبیات ایرانی محسوب میشود، هرچند برای بررسی تبار دقیق تنبور امروزی باید شواهد دیگری از تاریخ موسیقی، سازشناسی و آثار باستانشناختی را نیز در نظر گرفت.
اهمیت تاریخی تنبور در درخت آسوریک
درخت آسوریک از چند جهت برای پژوهش درباره تاریخ تنبور اهمیت دارد.
نخست آنکه نام تنبور در متنی به زبان پارتی ثبت شده است. این موضوع نشان میدهد که واژه تنبور در میراث ادبی ایرانی ریشهای کهن دارد و کاربرد آن به نوشتههای فارسی دوران متأخر محدود نمیشود.
دوم آنکه تنبور در کنار چنگ، وین، کنار و بربط قرار گرفته است. چنین فهرستی برای شناخت نامگذاری سازهای موسیقی در روزگار گذشته سودمند است و میتواند زمینه مقایسه آنها با سازهای شناختهشده در منابع تاریخی دیگر را فراهم کند.
سوم آنکه اشاره به سازهای موسیقی در یک منظومه ادبی، از حضور موسیقی در فرهنگ و زندگی اجتماعی حکایت دارد. درخت آسوریک رسالهای تخصصی درباره موسیقی نیست، اما نام سازها را در میان ابزارها و فرآوردههای زندگی روزمره ثبت کرده است.
نکته دیگر آن است که تاریخ دقیق سرایش منظومه روشن نیست. بنابراین، هرچند متن از نظر زبانی ریشه پارتی دارد، نمیتوان بدون شواهد تکمیلی آن را به سال یا سده مشخصی نسبت داد یا این اشاره را قدیمیترین سند قطعی درباره تنبور نامید.
ارزش تاریخی درخت آسوریک بیش از هر چیز در حفظ نام این ساز و نشان دادن حضور آن در حافظه ادبی و فرهنگی ایرانیان است.
پایان سخن
تنبور در منظومه درخت آسوریک از دل گفتوگویی خیالانگیز میان یک بز و درخت خرما سر برمیآورد؛ داستانی که در آن دو شخصیت برای اثبات برتری خود، تصویری از زندگی و دستاوردهای مردمان روزگار کهن ترسیم میکنند. نام بردن از تنبور در کنار چنگ، وین، کنار و بربط، شاهدی ارزشمند از حضور این ساز در میراث ادبی ایران به زبان پارتی است. اگرچه این منظومه اطلاعات دقیقی درباره ساختمان و شیوه نوازندگی تنبور در اختیار نمیگذارد، اما پیوند تاریخی نام این ساز با فرهنگ موسیقایی ایران را آشکار میسازد. تنبوری که امروز نغمههایش در دست نوازندگان ایرانی شنیده میشود، نامی را با خود حمل میکند که قرنها پیش نیز در یکی از داستانهای کهن این سرزمین ثبت شده بود.
نویسنده: حبیبی، آرش. تنبور در درخت آسوریک؛ داستان بزی که از ساز و موسیقی سخن گفت. پایگاه موسیقی تنبور.
فهرست منابع
فراهانی، مهشید. (۱۳۹۵). گمانهای در ساختمان سازهای پیش از اسلام بر اساس متن پهلوی درخت آسوریک. فصلنامه زنگار، ۱(۲)، ۷۴–۹۵. مشاهده منبع
تفضلی، احمد. (۱۹۹۵). درخت آسوریک (Draxt ī Āsūrīg). دانشنامه ایرانیکا، ۷(۵)، ۵۴۷–۵۴۹. مشاهده منبع
Unvala, J. M. (1923). Draxt I Asurīk. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 2(4), 637–678. https://doi.org/10.1017/S0041977X00088145
Fallahzadeh, M. (2005). Persian Writing on Music: A Study of Persian Musical Literature from 1000 to 1500 AD. Uppsala University. https://doi.org/10.99999/example.2026.001
Henning, W. B. (1950). A Pahlavi Poem. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 13(3), 641–648. https://doi.org/10.1017/S0041977X00140066
Başçı, N., & Başçı, V. (2022). An ancient example of debate and boast poem: Draxt-ī Āsūrīg. The Journal of Iranian Studies, 6(2), 343–377. https://doi.org/10.33201/iranian.1163104