چنگیز فرمانی از برجستهترین استادان تنبورسازی و نوازندگی منطقه گهواره در کرمانشاه بود که تاثیر بهسزایی در ساخت تنبور گذاشت. الگوی تنبور چنگیز با کاسه یکتکه و ویژگیهای ساختاری متمایز، بر نسلهای بعدی سازندگان تأثیر گذاشت. در این مقاله با زندگی، ویژگیهای الگوی ساز و میراث هنری چنگیز فرمانی آشنا میشویم.
زندگینامه چنگیز فرمانی
در تاریخ موسیقی نواحی ایران، برخی هنرمندان با نواختن ساز و برخی دیگر با ساختن آن، میراثی ماندگار از خود به یادگار گذاشتهاند. در فرهنگ موسیقایی گوران و سنت دیرینه ساز تنبور، نام استاد چنگیز فرمانی از جمله نامهایی است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. او از استادان برجسته و نامآور تنبورسازی در منطقه گوران بود که هنر خود را در قالب سازهایی اصیل، خوشساخت و برخوردار از ویژگیهای سنتی به یادگار گذاشت.
نام چنگیز فرمانی یادآور نسلی از هنرمندان گوران است که هنر ساخت تنبور را نهفقط بهعنوان یک حرفه، بلکه بهعنوان میراثی ارزشمند برای آیندگان پاس داشتند.
چنگیز فرمانی از هنرمندان شناختهشده شهر گهواره بود؛ هنرمندی که نامش با شیوه سنتی ساخت تنبور و هنر تراشیدن کاسههای یکپارچه این ساز پیوند خورده است. آوازه او نهتنها در میان سازندگان تنبور، بلکه در میان نوازندگان و علاقهمندان موسیقی مقامی نیز جایگاه ویژهای دارد.
جایگاه چنگیز فرمانی در تاریخ تنبورسازی
در میان سازندگان قدیمی تنبور، استاد چنگیز فرمانی جایگاهی ممتاز دارد. در رساله «تنبور از دیرباز تا کنون» که در مؤسسه فرهنگی اکو منتشر شده و به قلم سید خلیل عالینژاد شناخته میشود، از او بهعنوان نامدارترین سازنده تنبور در حوزه گوران طی صد سال گذشته یاد شده است.
این توصیف نشاندهنده جایگاه ویژه او در تاریخ این هنر است. اهمیت چنگیز فرمانی تنها به تعداد سازهایی که ساخته محدود نمیشود؛ بلکه باید آن را در کیفیت ساخت، حفظ روشهای سنتی و تأثیرگذاری او بر نسلهای بعدی سازندگان تنبور جستوجو کرد.
آثار او در میان سازهای ساختهشده توسط دیگر استادان، نشانهها و ویژگیهای قابل تشخیصی داشتهاند؛ موضوعی که از شکلگیری یک سبک مشخص در کار او حکایت میکند. چنگیز عبدیپور نیز از تنبور طرح چنگیز بهره میگرفت.
تنبور الگوی چنگیز
یکی از مهمترین ویژگیهای تنبورهای ساختهشده به دست چنگیز فرمانی، استفاده از کاسه یکپارچه است.
بر اساس نوشته سید خلیل عالینژاد، تمامی تنبورهای ساختهشده توسط استاد چنگیز فرمانی دارای کاسه یکپارچه بودهاند. در این شیوه، کاسه ساز از یک قطعه چوب انتخابشده و با مهارت و ظرافت تراشیده میشود؛ روشی که در سنت قدیمی تنبورسازی از اعتبار و اصالت ویژهای برخوردار بوده است.
ساخت کاسه یکپارچه نیازمند شناخت دقیق بافت چوب، انتخاب تنه مناسب درخت، تشخیص جهت الیاف و مهارت فراوان در تراشیدن قسمتهای داخلی و خارجی کاسه است. کوچکترین اشتباه در انتخاب یا تراش چوب میتواند بر استحکام ساز، تناسب اجزای آن و کیفیت صدای نهایی تأثیر بگذارد.
این روش، در مقایسه با ساخت کاسه از قطعات متعدد چوب، دشواریهای خاص خود را دارد و به مهارت و تجربه فراوان سازنده وابسته است.
چنگیز فرمانی با پایبندی به این شیوه سنتی، سهم مهمی در حفظ یکی از قدیمیترین روشهای ساخت تنبور داشته است. ویژگیهای سازهای او بهگونهای بوده که تشخیص آثارش از ساختههای دیگر سازندگان برای اهل فن امکانپذیر بوده است.
گهواره؛ خاستگاه یک سنت دیرینه
برای شناخت جایگاه چنگیز فرمانی، ابتدا باید با فضای فرهنگی و هنری منطقه گوران آشنا شد. گهواره، از شهرهای شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه، یکی از کانونهای مهم پرورش هنر تنبورسازی و تنبورنوازی است. در این منطقه، تنبور فراتر از یک ساز موسیقی، بخشی از هویت فرهنگی، معنوی و تاریخی مردم به شمار میرود.
هنر ساخت تنبور در گهواره طی نسلهای متوالی از استاد به شاگرد و از خانوادهای به خانواده دیگر منتقل شده است. در چنین بستری، سازسازی تنها یک حرفه فنی نبوده، بلکه هنری مبتنی بر تجربه، شناخت چوب، گوش موسیقایی، مهارت دست و آشنایی با نیازهای نوازندگان بوده است.
چنگیز فرمانی در همین فضای فرهنگی و هنری پرورش یافت و به یکی از برجستهترین نمایندگان سنت تنبورسازی گوران تبدیل شد. اسدالله فرمانی نیز یکی از همین افراد است که در کنار اساتید قدیمی مانند سعید ذوالنوری و اساتید جدید مانند افشین صائبنژاد قرار میگیرد.
خانواده فرمانی و میراث چندنسلی تنبورسازی
نام چنگیز فرمانی را باید در پیوند با تاریخ خانوادگی تنبورسازی در گهواره نیز بررسی کرد.
بر اساس روایت منتشرشده از استاد اسدالله فرمانی، این هنر در خانواده فرمانی پیشینهای چندنسلی دارد و کارگاه خانوادگی آنان از دوران قاجار به ساخت تنبور مشغول بوده است. در این روایت، چنگیز فرمانی پدربزرگ استاد اسدالله فرمانی و از چهرههای اصلی این خاندان در هنر تنبورسازی معرفی شده است. شمسالله فرمانی نیز در این زنجیره خانوادگی، پدر اسدالله فرمانی و از سازندگان شناختهشده تنبور بوده است.
استاد اسدالله فرمانی در روایت خود از دوران کودکی و آشنایی با ساخت تنبور، از آموزش نزد پدربزرگش یاد میکند. او فراگیری مقدمات این هنر را از سنین کودکی و با کارهایی مانند بستن پردهها، سمبادهکاری و انجام مراحل مختلف ساخت ساز آغاز کرده است.
این روایت نشان میدهد که کارگاه فرمانی تنها یک محل تولید ساز نبوده، بلکه فضایی برای انتقال تجربه، دانش عملی و میراث هنری از نسلی به نسل دیگر محسوب میشده است.
شاگردان چنگیز فرمانی
تأثیر چنگیز فرمانی به خانواده و کارگاه سازسازی محدود نماند. او در انتقال هنر تنبورنوازی و ساخت این ساز به نسل دیگری از هنرمندان نیز نقش داشت.
یکی از چهرههایی که نامش در ارتباط با آموزش نزد استاد چنگیز فرمانی دیده میشود، زندهیاد طاهر یارویسی، هنرمند برجسته موسیقی مقامی کرمانشاه است. در زندگینامههای منتشرشده از طاهر یارویسی آمده است که او از دوران جوانی نزد استاد چنگیز فرمانی با نغمهها و مقامهای تنبور آشنا شد و هنر ساخت تنبور را نیز در محضر او فراگرفت.
این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ارتباط میان این دو هنرمند، نشاندهنده پیوند میان دو شاخه مهم میراث تنبور، یعنی نوازندگی و سازسازی است. چنگیز فرمانی با آموزش تجربی خود به هنرمندانی مانند طاهر یارویسی، در انتقال دانش و سنت این ساز به نسلهای بعد سهم داشت.
اهمیت میراث هنری چنگیز فرمانی
ارزش هنرمندانی همچون چنگیز فرمانی را نمیتوان تنها با معیارهای معمول تولید یک ساز سنجید. در سنت موسیقی نواحی، سازندهای که با ساختار و نیازهای موسیقی منطقه خود آشنا باشد، در حقیقت بخشی از حافظه فرهنگی آن جامعه را حفظ میکند.
تنبورهای قدیمی، علاوه بر ارزش موسیقایی، اسنادی از تاریخ ذوق، مهارت و دانش بومی سازندگان خود هستند. شکل کاسه، شیوه اتصال دسته، انتخاب چوب و نحوه پرداخت ساز، هر یک میتوانند نشانههایی از یک مکتب و سبک مشخص باشند.
چنگیز فرمانی از جمله استادانی بود که آثارش نماینده بخشی از سنت اصیل تنبورسازی گوران به شمار میرود. پایبندی او به کاسههای یکپارچه و مهارت در ساخت این نوع تنبور، نامش را در شمار سازندگان برجسته این منطقه قرار داده است.
اهمیت این میراث زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بسیاری از استادان قدیمی سازسازی، آثار و روشهای خود را در قالب نوشته و اسناد رسمی ثبت نکردهاند. بخش بزرگی از دانش آنان از طریق مشاهده، تجربه و آموزش مستقیم منتقل شده است. از همین رو، حفظ سازهای باقیمانده از آنان و ثبت روایت شاگردان و خانوادههایشان اهمیت فراوانی دارد.
پایان سخن
استاد چنگیز فرمانی را میتوان یکی از چهرههای ماندگار هنر تنبورسازی گوران دانست؛ هنرمندی که نامش با شهر گهواره، کاسههای یکپارچه و سنت دیرینه ساخت تنبور پیوند خورده است. او از نسلی از استادکاران بود که با تکیه بر دانش تجربی، شناخت چوب و مهارت دست، سازی میساختند که بخشی از هویت موسیقایی و فرهنگی منطقه به شمار میرفت. امروز، یاد و نام چنگیز فرمانی از طریق سازهای بهجامانده، روایتهای خانواده فرمانی و خاطره هنرمندانی که از محضر او بهره بردهاند، زنده است. شناخت و معرفی چنین استادانی تنها ادای احترام به یک هنرمند نیست؛ بلکه گامی در جهت پاسداشت تاریخ، اصالت و هویت ساز تنبور است.